Ο ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟΣ ΑΣΤΕΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΛΕΡΙΑΝΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Κάθε παιδί γεννιέται μέσα στην ίδια οικογένεια, αλλά όχι ακριβώς μέσα στον ίδιο κόσμο.

Οι γονείς βρίσκονται σε διαφορετική ηλικία και φάση ζωής, οι οικονομικές και συναισθηματικές συνθήκες μπορεί να έχουν αλλάξει και κάθε νέο μέλος μετακινεί τις ήδη υπάρχουσες ισορροπίες. Έτσι, δύο αδέλφια μπορεί να μεγαλώνουν κάτω από την ίδια στέγη και, παρ’ όλα αυτά, να περιγράφουν δύο αρκετά διαφορετικές οικογένειες.

Ο Alfred Adler χρησιμοποίησε την έννοια του οικογενειακού αστερισμού για να περιγράψει τη θέση που καταλαμβάνει κάθε παιδί μέσα στο οικογενειακό σύστημα και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του σε σχέση με τους γονείς και τα αδέλφια του.

Η οικογενειακή ατμόσφαιρα μπορεί να συμβάλλει στις ομοιότητες μεταξύ των παιδιών, ενώ η διαφορετική θέση που καταλαμβάνει το καθένα μέσα στην οικογένεια μπορεί να φωτίσει ορισμένες από τις διαφορές τους.

Για τον Adler, σημασία δεν έχει μόνο η αριθμητική σειρά γέννησης, αλλά κυρίως η ψυχολογική θέση που βιώνει το παιδί. Ένα παιδί μπορεί, για παράδειγμα, να είναι βιολογικά δεύτερο αλλά να λειτουργεί σαν πρωτότοκο, εάν υπάρχει μεγάλη ηλικιακή απόσταση ή εάν το μεγαλύτερο αδελφάκι δεν συμμετέχει ενεργά στην καθημερινή οικογενειακή ζωή.

Πιθανές εμπειρίες ανάλογα με τη θέση στην οικογένεια

Οι παρακάτω περιγραφές δεν αποτελούν τύπους προσωπικότητας ούτε προβλέψεις. Είναι πιθανές δυναμικές και μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως αφετηρίες διερεύνησης.

Το πρώτο παιδί

Το πρωτότοκο ζει για ένα διάστημα ως μοναχοπαίδι και απολαμβάνει την αποκλειστική προσοχή των γονιών. Με τη γέννηση ενός δεύτερου παιδιού μπορεί να βιώσει μια μορφή «εκθρόνισης», όπως την ονόμασε ο Adler.

Ίσως προσπαθήσει να διατηρήσει τη θέση του μέσα από την υπευθυνότητα, την επίδοση ή τη φροντίδα των μικρότερων παιδιών. Μπορεί, όμως, να εκφράσει και θυμό, ζήλια ή παλινδρόμηση. Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι τι «παθαίνουν» όλα τα πρωτότοκα, αλλά πώς το συγκεκριμένο παιδί βίωσε την αλλαγή της οικογενειακής ισορροπίας.

Το δεύτερο παιδί

Το δεύτερο παιδί συναντά από την αρχή κάποιον που προηγείται. Μπορεί να προσπαθήσει να τον φτάσει, να τον ξεπεράσει ή να αναζητήσει έναν εντελώς διαφορετικό χώρο στον οποίο θα μπορεί να διακριθεί.

Αν το πρώτο παιδί θεωρείται, για παράδειγμα, «ο καλός μαθητής», το δεύτερο μπορεί να επενδύσει περισσότερο στον αθλητισμό, στη δημιουργικότητα, στο χιούμορ ή στις κοινωνικές σχέσεις. Δεν πρόκειται απαραίτητα για συνειδητή επιλογή, αλλά για έναν τρόπο αναζήτησης μιας ξεχωριστής θέσης μέσα στην οικογένεια.

Το μεσαίο παιδί

Το μεσαίο παιδί βρίσκεται ανάμεσα σε κάποιον μεγαλύτερο και κάποιον μικρότερο. Ενδέχεται να αισθάνεται ότι δεν διαθέτει ούτε τα προνόμια του πρώτου ούτε την ιδιαίτερη φροντίδα που συχνά δίνεται στο μικρότερο.

Μπορεί να αναπτύξει αυξημένη ευαισθησία γύρω από ζητήματα δικαιοσύνης, να γίνει διαμεσολαβητής ή να αναζητήσει ισχυρότερη αίσθηση του ανήκειν έξω από την οικογένεια. Αυτό, όμως, εξαρτάται περισσότερο από τις πραγματικές σχέσεις και τη θέση που αισθάνεται ότι έχει παρά από τον αριθμό που κατέχει στη σειρά γέννησης.

Το μικρότερο παιδί

Το μικρότερο παιδί μπορεί να μεγαλώσει έχοντας γύρω του μεγαλύτερους και ικανότερους ανθρώπους που το βοηθούν, το προστατεύουν ή αναλαμβάνουν πράγματα για λογαριασμό του.

Κάποιες φορές μαθαίνει να κερδίζει χώρο μέσα από τη γοητεία, το χιούμορ ή την ανάγκη για φροντίδα. Άλλοτε προσπαθεί να αποδείξει ότι δεν είναι «το μωρό» της οικογένειας, αναπτύσσοντας έντονη αυτονομία και τόλμη. Δεν είναι από τη φύση του κακομαθημένο ή εξαρτημένο· σημασία έχει ο τρόπος με τον οποίο η οικογένεια ανταποκρίνεται στη μικρότερη ηλικία του.

Το μοναχοπαίδι

Το μοναχοπαίδι μεγαλώνει κυρίως ανάμεσα σε ενηλίκους και μπορεί να εξοικειωθεί νωρίς με τη γλώσσα, τις συζητήσεις και τις προσδοκίες τους. Ενδέχεται να νιώθει άνετα με μεγαλύτερους ανθρώπους ή να δυσκολεύεται περισσότερο όταν χρειάζεται να μοιραστεί την προσοχή και τον χώρο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αναγκαστικά εγωκεντρικό, ώριμο ή μοναχικό. Η προσωπικότητά του διαμορφώνεται από την ποιότητα των σχέσεων, τα όρια, τις κοινωνικές εμπειρίες και τις ευκαιρίες που έχει να συνυπάρχει με συνομηλίκους.

Τα δίδυμα

Τα δίδυμα έχουν μια ιδιαίτερη θέση στον οικογενειακό αστερισμό. Όταν το περιβάλλον τα αντιμετωπίζει διαρκώς ως μία ενότητα —«τα δίδυμα»— μπορεί να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τις διαφορετικές τους ανάγκες, επιθυμίες και ιδιοσυγκρασίες.

Τα ίδια μπορεί να αναπτύξουν συμπληρωματικούς ρόλους, να ανταγωνίζονται για μια ξεχωριστή ταυτότητα ή να αισθάνονται ασφάλεια μέσα στην πολύ στενή μεταξύ τους σχέση. Το ποιο γεννήθηκε πρώτο δεν αρκεί για να εξηγήσει τη δυναμική τους. Μεγαλύτερη σημασία έχει ο τρόπος με τον οποίο βιώνουν τα ίδια τη σχέση και τη θέση τους.

Όχι μια ταμπέλα, αλλά ένα θεραπευτικό ερώτημα

Η σύγχρονη έρευνα δεν επιβεβαιώνει ότι η σειρά γέννησης καθορίζει σταθερά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας. Μεγάλης κλίμακας μελέτες δεν βρήκαν ουσιαστικές επιδράσεις της σειράς γέννησης στην εξωστρέφεια, τη συναισθηματική σταθερότητα, την ευσυνειδησία, τη συνεργατικότητα ή τη δεκτικότητα σε νέες εμπειρίες.

Αυτό δεν ακυρώνει την αντλεριανή έννοια του οικογενειακού αστερισμού. Μας καλεί, όμως, να τη χρησιμοποιούμε όχι ως διάγνωση ή ετικέτα, αλλά ως τρόπο διερεύνησης της υποκειμενικής εμπειρίας:

• Ποια θέση ένιωθα ότι είχα μέσα στην οικογένεια;
• Με ποιο αδελφάκι συγκρινόμουν περισσότερο;
• Τι έπρεπε να κάνω για να με προσέξουν ή να με εκτιμήσουν;
• Ποιος ήταν «ο έξυπνος», «ο υπεύθυνος», «ο δύσκολος» ή «ο αδύναμος»;
• Ποιον ρόλο ανέλαβα τότε και πόσο εξακολουθώ να τον υπηρετώ σήμερα;

Δεν μας διαμορφώνει μηχανικά το αν γεννηθήκαμε πρώτοι, δεύτεροι ή τελευταίοι. Μπορεί, όμως, να μας επηρεάσει το νόημα που δώσαμε στη θέση μας και ο τρόπος με τον οποίο μάθαμε να διεκδικούμε την αγάπη, την ασφάλεια και το αίσθημα ότι ανήκουμε.

Το κείμενο βασίζεται στην αντλεριανή έννοια του οικογενειακού αστερισμού και της ψυχολογικής σειράς γέννησης. Θεωρητική αφετηρία: Alfred Adler.

Ερευνητική αναφορά: Rohrer, J. M., Egloff, B., & Schmukle, S. C. (2015). Examining the effects of birth order on personality. Proceedings of the National Academy of Sciences, 112(46), 14224–14229. Διαθέσιμο στο NIH